Psychologie van binnenuit begrepen
Eens in de zoveel tijd vaar ik door de stad. De straten en pleinen, de gebouwen en de mensen die ik ken van mijn wandel- en fietstochten, zien er vanuit de boot uiteraard anders uit, want mijn perspectief is anders. Maar er gebeurt iets veel fundamentelers: de logica die de elementen van de stad verbindt is anders dan vanaf de wal. Alle wijken, terreinen, bruggen en kades die vanaf straatniveau vaak zo toevallig of plompverloren overkomen, blijken vanaf het water samenhangender te zijn, organischer.
Controleverlies
Datzelfde gevoel van toegenomen overzicht had ik toen ik enkele jaren geleden als psycholoog kennismaakte met de Perceptual Control Theory (PCT). De vele ogenschijnlijk losse theorieën en therapieën die ik ken uit de psychologische praktijk worden door deze theorie op een samenhangende manier verklaard. Alle stoornissen, complexen, trauma’s en fobieën zijn volgens PCT namelijk gevolgen van hetzelfde verschijnsel: controleverlies. Wie kijkt vanaf het niveau van PCT ziet opeens hoe hormonen, familieverhoudingen, persoonlijkheidsconstructen, hechting, affect en al die andere onvergelijkbare grootheden uit de metropool van de (klinische) psychologie met elkaar verbonden zijn.
PCT verklaart alles
Universitair docente Eva de Hullu was de gids die mij introduceerde in PCT en de eruit voortvloeiende therapiemethode Method Of Levels (MOL). Onlangs publiceerde zij ‘Alles Onder Controle’, een populair wetenschappelijk boek waarin ze PCT voor een groter publiek uitlegt: een aanrader voor iedereen die zich met dit vak bezighoudt en er soms de weg in kwijtraakt. De Hullu legt uit dat gedrag altijd een doel heeft en dat dat doel per definitie ‘het bereiken of vasthouden van een gewenste ervaring’ is. Dat klinkt bijna té simpel, maar achter die eenvoudige formulering schuilt een diep inzicht in hoe mensen en dieren functioneren. We willen iets, stellen onszelf daarop in en houden vast aan onze strategie zolang we zien dat we het doel naderen. Raken we ‘in conflict’ doordat we twee doelen tegelijk nastreven, dan ‘reorganiseren’ we naar een hoger doel. De PCT-logica is zo onontkoombaar dat ze de bewegingen van de E. coli-bacterie kan verklaren en ook wordt gebruikt voor het programmeren van robots, die op basis daarvan inmiddels vrijwel volledig menselijk gedrag vertonen.
Paradigma
Die technische invalshoek is geen toeval, want PCT is ‘uitgevonden’ door NASA-medewerker William Powers, die een halve eeuw geleden al constateerde dat de psychologische wetenschap een gedegen fundament ontbeerde. Er werd naar zijn mening slordig gedacht, en waar psychologisch bewijs niet onomstotelijk geleverd kon worden werd maar al te vaak teruggegrepen op statistiek, een hulpmiddel dat hij neerbuigend ‘een overwinning op het toeval’ noemde. Wilde psychologie een echte wetenschap worden, dan moest het een beter fundament krijgen, een onwrikbaar geconstrueerd paradigma. Powers heeft dat paradigma daadwerkelijk ontwikkeld, maar heeft het niet meer tot in detail kunnen uitwerken.
Alles onder controle
Eva de Hullu behoort tot de groeiende groep volgelingen van Powers die zijn denkbeelden alsnog proberen te completeren. ‘Alles Onder Controle’ is daarvan het eerste Nederlandse resultaat, een boek voor zowel mensen uit de praktijk als studenten psychologie. Het bevat uitleg van PCT zelf, maar ook van hoe onze mentale gezondheid werkt en hoe we die kunnen behandelen. Die uitleg is zowel verfrissend als verwarrend voor wie het gangbare psychologische jargon gewend is. Voor wie dankzij De Hullu nu gaat kennismaken met deze spectaculair andere zienswijze is het even doorbijten, maar de beloning is de inspanning waard.
Menswaardigheid
Een van de meest inspirerende onderdelen is De Hullu’s benadering van de klinische psychologie. Ze bespreekt diverse diagnoses, die ze als objectieve beschrijver weigert ‘stoornissen’ te noemen. De ondertitel van het boek luidt niet voor niets ‘psychologie van binnenuit begrepen’; daar horen geen waardeoordelen bij. En dus zijn de wanen en hallucinaties van een psychoticus ‘een manier om controle te herwinnen, door (…) betekenis te geven aan de verwarrende percepties’. Ik vind dat een prachtige formulering omdat hij menswaardigheid paart aan wetenschappelijke onweerlegbaarheid.
Method of Levels
Diezelfde menswaardigheid vormt een van de uitgangspunten van de gespreksmethode de Method Of Levels. De behandelaar volgt daarbij de aandachtsstromen van de cliënt en helpt hem te reorganiseren door het stellen van nieuwsgierige vragen. Cruciaal daarbij is het om niet in de weg te lopen. De behandelaar stuurt niet, maar ondersteunt slechts. Dat leidt tot administratiearme en opmerkelijk effectieve therapie, zo ervaar ik vrijwel dagelijks. Cliënten bepalen zelf het onderwerp van gesprek en ook de ‘dosering’ van de behandeling. Maar al te vaak leidt dat tot wat inmiddels ook wordt omschreven als ‘Single Session Therapy’.
Oei ik groei
Toen mijn oudste dochter werd geboren, las ik net als veel jonge ouders in die tijd ‘Oei, ik groei‘ van Van de Rijt, Plooij en Plooij. Het gedrag van baby’s en peuters wordt daarin beschreven – maar eigenlijk verklaard – door middel van ‘sprongetjes’ in hun ontwikkeling. Een kind huilt omdat het error (honger, dorst, een volle luier) ervaart. Voor het verwezenlijken van complexere doelen moet het langdurige de aandacht richten, bijvoorbeeld op de koffiekopjes op de salontafel. Het reorganiseert zichzelf vervolgens naar een metaniveau: het leert overeind te komen, te gaan staan. ‘Oei, ik groei‘ bleek op PCT gebaseerd. Pas nu mijn dochter volwassen is begrijp ik dat een sprongetje net als een therapeutische doorbraak een vorm van reorganisatie is. Dankzij De Hullu en haar uitleg van PCT gaat een nieuwe generatie psychologen waarschijnlijk heel wat sneller begrijpen hoe gedrag werkt en hoe mensen geholpen kunnen worden.
